M.A.B.

Özgür Edebiyat’ın 14. sayısı[1] Orhan Duru’nun Erguvan adlı hikâyesiyle başlamış. Erguvan’ın dergi yönetimince dergi kapağında ‘hikâye’ olarak sıfatlandırılması ne derece doğruysa, Seyit Göktepe’nin Kedi adlı öyküsünün ‘hikâye’ başlığı altından yer alması o derece yanlıştır kanımca. Ancak bu yazının konusu öykü-hikâye kavgası değil. Yazımda Orhan Duru’nun Türkçesi üzerinde yoğunlaşacağım... ve bir edebiyat dergisinin açılışında bu kadar bozuk bir dille kaleme alınmış bir hikâyenin nasıl yer alabildiğine -tekrar tekrar- şaşıracağım.

Hikâye şu cümleyle başlıyor: “Konstantiniyye’deki Bizans sarayı aynı zamanda imparatorluğun yönetim merkezi ve siyasetin düzenlendiği yer olarak düşünülür.”

Hikâye ‘aynı zamanda’ ifâdesini barındıran bir cümleyle başlıyor. Neyle aynı zamanda? Belli değil. Saray bir takım işler için ve aynı zamanda başka işler için kullanılıyor. Saray olmasıyla aynı zamanda değil herhalde. Aynı zamanda kısmını biliyoruz; fakat öncesinden geleni bilmiyoruz. Yazı sanki bir hikâyenin orta kısmından çekilmiş bir bölümle başlıyor gibi. (Bu konuda bir ipucu yok. Aacaba öyle mi!)

Devam ediyor: “Bu düşünme sonucunda çok garip durumlarla karşılaşılır. Bu sonuçlardan biri erguvan çiçeğinin kaderi ya da alın yazısı olarak düşünülmelidir.”

Bu iki cümle hakkında dilbilgisi açısından bir yorum yapamam; ancak kulağı tırmalayan uyumsuzluğun ‘sonucunda, durumlarla, sonuçlardan’ üçlüsünden kaynakladığını düşünüyorum. Tekrar okunduğunda fark edilecektir.

Hemen sonra şu cümle geliyor: “Aldığımız bilgilere göre haşmetli imparatoriçe hazretleri daha çok saray içindeki kokular ve esansların üretimi, kokuların elde edilmesini ve bu kokuların sarayda ilişkilerini yönetmek gibi ağır bir görev üstlenmişti ama bu görevde elbette doğru olarak imparatorluk uzmanları da katkıda bulunuyordu.”

Bir başlık altında toplarken ‘üretimi’ ve ‘yönetmek’ dilbilgisi olarak doğru gibi görünse bile ‘üretimi’ ve ‘yönetimi’ biçiminde kullanılması daha doğru olacaktı sanırım ve ayrıca imparatoriçenin görev maddelerini sıraladıktan sonra ‘ağır bir görev’ olmamalıydı artık. Kanımca cümle şu haliyle kendini bulabilir: “Aldığımız bilgilere göre haşmetli imparatoriçe hazretleri daha çok saray içindeki kokular ve esansların üretimi, kokuların elde edilmesinin ve bu kokuların sarayla ilişkilerinin yönetimi gibi ağır görevler üstlenmişti; ama kendisine bu görevde -elbette doğru olarak- imparatorluk uzmanları da katkıda bulunuyordu.”

“Şimdiden şunu belirtelim ki imparatorluğun önemli gelirlerinden birisi ipek ticareti ise öbürü de doğrudan doğruya saraydan koku ve esans üretimi ile bunları satma gibi tecimsel sorunları kapsıyordu.”

Yazar saray gelirlerini sayarken gelirlerin içine ‘bunları satma gibi tecimsel sorunlar’ı da katmış. Burada cümle -zorlayarak- şöyle kurulabilirdi: “Şimdiden şunu belirtelim ki imparatorluğun önemli gelirlerinden birisi ipek ticaretiydiyse öbürü de doğrudan doğruya saraydan koku ve esans üretimiydi ki süreç bunları satmak gibi tecimsel sorunları da kapsıyordu.”

“İmparatoriçe saray içinde, erguvan renkli salonlar, erguvan renkli mermerlerle kaplı koridorlar, yüksek mevkideki memurların çalışmaları için özel olarak yapılmıştı.”

Özne fiil uyumsuzluğu. ‘İmparatoriçe’ ve ‘yapılmıştı’. Ve ‘içinde’ kelimesine gerek yok. Cümle bozuk olunca düzeltirken birkaç doğru cümle çıkarılabilir. Mesela doğru cümle tercihlerinden biri şu olabilirdi: “İmparatoriçe saraydaki erguvan renkli salonları, erguvan renkli mermerlerle kaplı koridorları yüksek mevkideki memurların çalışmaları için özel olarak yaptırmıştı.” Bir diğer tercih: “İmparatoriçe saray(ın)daki erguvan renkli salonları, erguvan renkli mermerlerle kaplı koridorları yüksek mevkideki memurların çalışmaları için özel olarak yaptırmıştı.” Bir diğer tercih: “İmparatoriçenin sarayındaki erguvan renkli salonlar, erguvan renkli mermerlerle kaplı koridorlar yüksek mevkideki memurların çalışmaları için özel olarak yapılmıştı.” (Cümlede ‘İmparatoriçe saray’ gibi bir tamlama kullanıldığını sanmıyorum.)

“Bu esans alışverişini kayrak taşı gibi ince ve uyumsal bir biçimde yapılmasını sağlıyorlardı.”

Cümle memurların görevinden bahsediyor. Düşük. Cümlede ‘alışverişini’ kelimesi yerine ‘alışverişinin’ kelimesi kullanılmalıydı. Cümlenin başında geçen ‘bu’ sıfatı ise öncesindeki cümleyi değil, onun da öncesindeki cümleyi işaret ettiği için boşta kalıyor. Ve ne acıdır ki ‘uyumsal’ kelimesini hiçbir sözlükte bulamadım. Bir kelimeyi sözlükte bulmak şart değil, nitekim Salah Birsel’in onlarca kelimesi vardır ki kendi üretimidir; ancak Birsel’in kelimeleri anlatmak istediklerini anlatır. Duru’nun cümlesinde ise ‘uyumsal’ kelimesinin neyi ifâde ettiğini ben çözemedim. Çözebilen beri dursun! (Sanırım benzer yanlışlar –sel, –sal eklerinin dilimize yerleşmesiyle başladı.) 

Bitmedi, dahası var: “Burası imparatorluğun Güney Batı Asya köşesinde bulunan Aperlai kentinde deniz kıyısında ve denizden toplanan midyeler sayesinde üretiliyordu.”

Cümlede ‘burası’ diye bahsedilen yer erguvan renkli boya üretim yeri. Cümle mekân için başlıyor erguvan üretimiyle bitiyor. Sanki bazı kelimeler aradan dökülmüş gibi. Anlam kazanabilmesi için “Burası imparatorluğun Güney Batı Asya köşesinde bulunan Aperlai kentinde, deniz kıyısındaydı ve erguvan renkli boya denizden toplanan midyeler sayesinde üretiliyordu.” uygun gibi.

Şu ana kadar ele aldığım cümleler hikâyenin baş tarafında. Ne yazık ki Erguvan adlı bu hikâye benzer birçok hatâyla devam ediyor.

Eleştirim yalnızca hikâyeye değil, bir eleştiri de dergiye. Bu kadar fazla hatâyı barındıran bir hikâye nasıl oluyor da bir edebiyat dergisinde ve ilk hikaye olarak yayımlanabiliyor! Pes doğrusu.

Ankara olarak muhteşem bir pazar sabahına uyandık. Emre’yi aradım, maça gidecektik. Böyle bir günü Obama ha geldi ha gelecek diye harcamak aptallık olacağından, Obama’ya harcanacak gereksiz telâşı bir kenara bırakıp Ankaragücü-Kocaelispor maçına, 19 Mayıs Stadyumu’na koştuk.

Mâlumunuz, maç öncesi Kocaelispor sondan ikinci, Ankaragücü sondan üçüncüydü. Tüm Ankara tehlikeyi hissetmişti, stadyum çevresi ana baba günüydü. Her zamanki gibi Gençlik Parkı tarafından stadyum alanına girdik, maratona geçecektik ki biletlerin ayrı ayrı satıldığını öğrendik. Yâni maraton biletleri -bu seferlik- yalnızca maraton tribünü tarafında satılıyordu. Maratona geçmek için polis barajını aşmak gerekiyordu. Polis bilet sordu. “Yok, alacağız.”, “Rüzgarlı girişinden o zaman.” dedi. ‘Yuh!’ …dedim içimden. Rüzgarlı Sokak’a dolaşmak neresinden baksanız yarım saat sürecekti. “Hocam bu sıcakta, o kadar yolu dolaştırma bize.” dedim. Polis her aklı başında insanın yapacağını yaptı ve bizi o kadar yolu yürümeye zorlamak yerine, barajdan aşırdı. Hızla maraton gişesine, Rüzgarlı Sokak karşısına vardık. Maçın başlamasına on beş dakika vardı.

Rüyamda görsem inanmazım; ama maça bilet kalmamıştı. Kale arkası 1 TL, maraton 2 TL olunca yolda para bulan maça gelmişti. Melih Gökçek Ankaragücü Başkanı olsa, maç bedâva olacak yâni. Biz ne halt edeceğimizi bilemez halde dolaşırken bir gelenek olarak Karaborsacı çıkageldi. Millet yığıldı adamın tepesine 2 TL’lik biletler 5 TL’den kapış kapış gidiyor. Ne yapalım, adamı Rekâbet Kurumu’na şikâyet edecek hâlimiz yoktu ya, iki bilet de biz aldık. Her kazık yiyen insanda kendini gösteren bir duyguyla “Adam bilet başına 3 TL kazanıyor, 50 tane satsa…” gibi cümlelerle adamın ne zaman holdingleşebileceği hesabına koyulduk. Maraton girişinde, kuyrukta beklerken holdingleşme hesapları yerini “Adam bu kadar bileti nereden buldu acaba? Yok birâder sistem çürümüş.” sorgulamasına bıraktı.

Stadyumdan içeri girdik ki ne görelim, iğne atmak için kolumuzu kaldıracak alan yok. Mecbur en önde, reklam panoları nedeniyle taç çizgisini gözden çıkaranlar bölümünde oturduk; bir başka deyişle teknik direktör bakış açısından iki karış yukarıdaydık.

Maç başlar başlamaz Ankaragücü’nün maçı alacağı anlaşıldı. Oyuncular istekliydi, taraftarlar istekliydi, Hikmet Hoca istekliydi, ben maça ‘üst olur’ oynadığım için istekliydim; bir tek Melih Gökçek oyuncağını ele geçiremediği için kırgındı sanırım. Taraftar cayır cayır yanıp tutuşuyordu; ama terbiyesiz değildi. Artık stadyumlardaki küfürler kalmamıştı sanki. Eskiden taraftar hakemin gay olduğundan başlar, annesinin meslek hayatına ilişkin yakıştırmalarda bulunur ve ardından rakibin anasından bacısından çıkardı. Şimdi tam bir şenlik olmuş. Tribünler arasında kim daha yaratıcı tezâhürat sergileyecek yarışı vardı… (Elbette, erken gelen golün terbiyeye olan katkısını inkâr etmemek gerekiyor.)

İlk gol 11. dakikada geldi. Jaba’dan güzel bir özgür vuruş golü seyrettik. Derken Jaba’nın cabası geldi: 2-0. İkinci yarı yine bir duran top çalışması ardından Bouzid’in golüyle 3-0 oldu. Dakika 85 ve maç 3-0’ken kaçmaya karar verdik. Kalabalığa kalmak istemedik; ama çıkış yasaktı. Dakika 85 olmasına karşın çıkış kapıları açılmıyordu. Sanki 90 dakika maç izleyeceğimiz üzerine sözleşme imzalamışız gibi içeride tutuluyorduk. Millet kapı önüne yığılmaya başladı. Derken bir turnikeden çıkış verildi, tek tek dışarı sızmaya başladık. Halk galeyana geldi, isyan çıkayazdı; kapının önünde görevli giysisiyle duran, ancak görevi o giysiyle durmaktan ibâret olan adam suçu polise attı. Kapıları polis açmıyordu, polis emriyle stadyumda tutuluyorduk yâni. Neyse ki sızma sırası bize de geldi, turnikeden terk ettik stadyumu. Biz terk ettik, 4-0 oldu.

Taraftar maç esnasında bir tezahüratla ana fikri vermişti aslında: “Hükümet düşer, enflasyon düşer, Ankaragücü babayı düşer.” Göreceğiz bakalım... Ankaragücü küme düşse ne olur ben söyleyeyim: Melih Gökçek “Kulübü bana verin, Kayseri’de yapılanı yapıp Ankaraspor’u Ankaragücü’ne çevireyim.” der ve böylece zorla spora siyâset bulaştırır. İnşallah Ankaragücü küme düşmez.